In eeuwenoude archieven duiken is altijd een prima idee voor wetenschappers. Er schuilen immers potentieel onschatbare data in. Zo onthult een nieuwe studie nu dat het malariaseizoen in het zuiden van Congo tegenwoordig vroeger start als gevolg van de opwarming van de aarde. In gebieden met seizoensgebonden malaria zijn warmere temperaturen vervroegd op het seizoen, en ze blijven ook langer aanhouden. Dit is een voordeel voor de door muggen overgedragen malaria-parasiet, die het beste gedijt bij een temperatuurbereik van 20-25°C.
De onderzoekers gebruikten unieke gegevens: historische gezondheids- en klimaatdata voor de provincie Haut-Katanga in de Democratische Republiek Congo (DRC). De wetenschappers uit België en de DRC stelden vast dat stijgende temperaturen, veroorzaakt door klimaatverandering, leiden tot verschuivingen in de timing en de geografische spreiding van malariabesmettingen.
Malaria is een infectieziekte die wereldwijd meer dan 200 miljoen mensen treft en jaarlijks honderdduizenden levens eist. Alleen al in Centraal-Afrika, waar malaria endemisch (inheems) is, veroorzaakt de ziekte jaarlijks nog steeds 200.000 doden, vooral in de DRC.
De ontwikkeling van de Plasmodium-parasiet, die malaria bij mensen veroorzaakt, wordt belemmerd bij temperaturen onder 16°C. Deze drempelwaarde betekent dat malaria-overdracht seizoensgebonden is en zelfs vaak afwezig kan zijn in hoger gelegen gebieden, omdat verspreiding tijdens de koudere maanden moeilijker is.
Scanning-elektronenmicrofoto van een rode bloedcel geïnfecteerd met malariaparasieten (blauwgroen). De kleine uitsteeksels op de geïnfecteerde cel laten zien hoe de parasiet zijn gastheercel aanpast door uitstulpingen te vormen, ‘knobbels’ genoemd, op het oppervlak. Niet-geïnfecteerde cellen (rood) hebben een gladder oppervlak. Foto: National Institute of Allergy and Infectious Diseases on Unsplash
De onderzoekers van het AfricaMuseum, UAntwerpen en de Université de Kinshasa hebben nu de oude archieven doorzocht op medische gegevens uit de 20e eeuw. Ze vonden ook documentatie over malariabestrijdingsmaatregelen, die werden bewaard door mijnbouwbedrijven die actief waren in Haut-Katanga (DRC). Dit konden ze koppelen aan klimaatgegevens uit koloniale archieven, satellietbeelden en weerstations. De oudste gegevens dateren uit 1917.
Malariabesmettingen daalden aanzienlijk vanaf het einde van de jaren 1940 door de introductie van gerichte malariabestrijdingsmaatregelen met DDT en door binnenhuisbespuiting met insecticiden, gericht op het verminderen van muggenpopulaties. De onderzoekers ontdekten echter dat het aantal malariagevallen nu weer op het niveau is van vóór de bestrijdingsmaatregelen, en dat dit samenvalt met een vroegere start van het malariaseizoen en een stijging van de gemiddelde temperaturen.
“Het temperatuurprofiel net voor de seizoensgebonden stijging van malariabesmettingen is de afgelopen eeuw met 5° gestegen, van 12° tot 17°,” zei Joachim Mariën, verbonden aan het Instituut voor Tropische Geneeskunde in Antwerpen. “Hierdoor kan de parasiet zich veel gemakkelijker voortplanten. De malariagevallen zijn nu weer op het niveau van de jaren 1930, hoewel de bestrijdingsmaatregelen nog steeds worden toegepast, zij het niet met DDT, dat begin jaren 1970 werd verboden.”
Tine Huyse van het AfricaMuseum voegt daaraan toe: “De historische gegevens over malariabesmettingen en het klimaat waren echt essentieel om het verband aan te tonen. Zulke data worden vaak over het hoofd gezien, maar historische gegevens en archieven zijn ook vandaag nog onmisbare bronnen voor onderzoek, vooral als het gaat om het begrijpen van langetermijneffecten.”
Op zoek in de archieven
De onderzoekers benadrukken het belang van het intensiveren van inspanningen zoals binnenhuisbespuiting om het aantal muggen te verminderen, een belangrijke strategie om de ziekte te beheersen en te elimineren, vooral in hoger gelegen gebieden die door klimaatverandering worden getroffen.
Het wetenschappelijke artikel vind je hier.
Bewerkt voor de blog door ERIC STRUYF
De ecologie van een wereld in verandering 